Prawa człowieka - czym są i skąd się wzięły
Dziesiątego grudnia 1948 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ w Paryżu przyjęło dokument liczący 30 artykułów, który stał się punktem odniesienia dla późniejszych umów o prawach człowieka. Skoro te zasady mają dziś tak duże znaczenie, warto zapytać, czym dokładnie są i na jakich dokumentach się opierają. Ten artykuł porządkuje podstawowe pojęcia i pokazuje, w jakiej kolejności powstawały najważniejsze akty. Wyjaśnia, a nie ocenia, więc nie ma w nim komentarza do bieżących sporów.
Czym są prawa człowieka?
Są one przyrodzone, powszechne i niepodzielne. Przyrodzone oznacza, że nie są nadawane przez państwo, ponieważ przysługują każdej osobie ze względu na to, że jest człowiekiem. Powszechne znaczy, że dotyczą wszystkich, bez względu na miejsce zamieszkania. Niepodzielne wskazuje, że nie da się traktować ich wybiórczo, bo jedne wzajemnie uzupełniają drugie.
W języku prawnym i potocznym często pojawia się też zestawienie praw i wolności. Prawa zwykle dotyczą tego, czego osoba może oczekiwać, na przykład ochrony życia. Wolności określają obszar, w którym jednostka działa samodzielnie, jak wolność zgromadzeń. Obie kategorie wchodzą w zakres tego samego systemu ochrony, dlatego ten podział jest raczej porządkiem pojęć niż barierą między nimi.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka - punkt odniesienia
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka została przyjęta w 1948 roku i jest to dokument, który wyznaczył kierunek dla późniejszych umów. Warto pamiętać, że nie jest ona traktatem, czyli nie tworzy zobowiązań w takim sensie jak umowa międzynarodowa. Mimo to stała się punktem odniesienia dla kolejnych aktów. Jednym z najważniejszych przykładów są pakty praw człowieka ONZ z 1966 roku, które rozwinęły zapisy Deklaracji.
Ten dorobek pokazuje, że deklaracja polityczna może wyznaczać kierunek dla prawa, nawet jeśli sama nie ma mocy traktatu. Dzięki temu kolejne dokumenty nie musiały zaczynać od zera.
Europejskie gwarancje praw i wolności
Na poziomie europejskim kluczowe są dwa akty. Europejska Konwencja Praw Człowieka została podpisana w Rzymie 4 listopada 1950 roku, a w życie weszła w 1953 roku. Polska ratyfikowała ją dopiero w 1993 roku, czyli czterdzieści lat po wejściu konwencji w życie.
Drugim aktem jest Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, proklamowana w 2000 roku. Przez pierwsze lata nie była prawnie wiążąca. Zmieniło się to wraz z wejściem w życie traktatu lizbońskiego w 2009 roku, od którego Karta ma moc prawnie wiążącą. Konwencja i Karta funkcjonują więc obok siebie, a każda z nich ma własną historię i własny moment, w którym zyskała znaczenie prawne.
Jak dzieli się te prawa?
Zwykle wyróżnia się dwie grupy. Pierwszą tworzą prawa osobiste i polityczne, drugą prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Ten podział ułatwia orientację w katalogach praw, choć ze względu na niepodzielność nie oznacza, że jedna grupa jest ważniejsza od drugiej.
Do praw osobistych należą prawo do życia, wolność osobista i zakaz tortur. Do politycznych zalicza się prawo do udziału w wyborach oraz wolność zgromadzeń. Ta pierwsza grupa dotyczy bezpośrednio ochrony jednostki, a druga jej udziału w życiu publicznym. Grupa ekonomiczna, socjalna i kulturalna obejmuje natomiast sferę, w której człowiek funkcjonuje w społeczeństwie, choć jej szczegółowy katalog zależy od konkretnego dokumentu.
Podsumowanie
Prawa człowieka nie powstały jednym aktem. Zaczęły się od Powszechnej Deklaracji z 1948 roku, rozwinęły w paktach ONZ z 1966 roku, a w Europie zyskały oparcie w Konwencji z 1950 roku i Karcie Praw Podstawowych z 2000 roku. Znajomość tej kolejności pomaga zrozumieć, dlaczego dziś mówi się o nich jako o wspólnym punkcie odniesienia, a nie o zbiorze przypadkowych przepisów.