Godność człowieka - na czym polega jej ochrona i gdzie kończą się ograniczenia praw

Czy władza może ograniczać prawa jednostki, a jeśli tak, to w jakim zakresie? W naszym artykule znajdziesz wyjaśnienie kilku przepisów oraz zasady, która porządkuje ich stosowanie.

Czym jest ochrona godności w Konstytucji?

Art. 30 Konstytucji RP określa godność jako nienaruszalną. Jej poszanowanie i ochrona są obowiązkiem władz publicznych. Słowo „obowiązek" ma tu duże znaczenie, ponieważ wskazuje, że ochrona nie jest dobrowolną decyzją organów państwa. Ten przepis wyznacza więc punkt odniesienia dla działań władzy. Warto pamiętać, że nienaruszalność różni się od sytuacji większości praw, które można w pewnych okolicznościach ograniczać.

W naszym omówieniu podkreślamy ten kontrast, bo pomaga on zrozumieć cały system ochrony praw jednostki. W kolejnych sekcjach naszego artykułu sprawdzisz, jak wyglądają ograniczenia praw i gdzie leży ich granica.

Kiedy dopuszczalne są ograniczenia praw i wolności?

Art. 31 ust. 3 Konstytucji wyznacza ścisłe warunki ograniczeń. Ograniczenia praw i wolności mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie. Podkreślamy, że w przypadku ograniczenia praw oba warunki muszą być spełnione jednocześnie. Przepis wymienia też cele, dla których takie ograniczenie jest dopuszczalne, czyli bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowie i moralność publiczną oraz wolności i prawa innych osób.

Jest jednak jeszcze jedna granica. Ograniczenia nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Nawet jeśli cel jest uzasadniony, nie wolno pozbawić danego prawa jego podstawowej treści. Sam ważny cel nie wystarcza więc do tego, aby ograniczenie było zgodne z Konstytucją.

Przykładem jest wolność wypowiedzi. Wiele praw, w tym ta wolność, można w uzasadnionych przypadkach ograniczać, ale wyjątki podlegają ścisłej wykładni. Oznacza to, że przepisów dopuszczających ograniczenia nie wolno interpretować rozszerzająco. Zwracamy na to uwagę, bo właśnie na tym etapie najczęściej pojawiają się wątpliwości.

Zasada proporcjonalności - jak ocenia się ograniczenia?

Zasada proporcjonalności jest narzędziem, które pozwala sprawdzić, czy ograniczenie mieści się w dopuszczalnych granicach. Wymaga ona spełnienia trzech warunków. Po pierwsze, ograniczenie musi być przydatne do osiągnięcia celu. Po drugie, musi być konieczne. Po trzecie, powinno zachowywać właściwą miarę między ciężarem nakładanym na jednostkę a korzyścią, jaką przynosi. Każdy z tych warunków ocenia się osobno, a ograniczenie, które nie spełnia któregokolwiek z nich, nie mieści się w dopuszczalnych granicach. Dzięki temu ocena ograniczeń praw i wolności nie sprowadza się do samego powołania się na ważny cel. Podkreślamy również, że ważne jest to, jakim kosztem ten cel jest osiągany.

Godność człowieka i inne prawa, których nie wolno ograniczać w stanach nadzwyczajnych

Są sytuacje, w których państwo działa w szczególnie trudnych warunkach. Mimo to art. 233 Konstytucji wskazuje, że nawet w stanach nadzwyczajnych nie wolno ograniczać niektórych praw. Należą do nich godność, obywatelstwo, życie (z wyjątkiem śmierci w wyniku zgodnych z prawem działań wojennych) oraz zakaz tortur. W takich okolicznościach ta ochrona działa więc także wtedy, gdy zwykłe reguły ograniczania praw są już inne.

Podobną logikę przyjmuje Europejska Konwencja Praw Człowieka. Jej art. 3 bezwzględnie zakazuje tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Słowo „bezwzględnie" oznacza, że ten zakaz nie podlega ważeniu z innymi celami, nawet ważnymi.

Podsumowanie

Godność człowieka jest nienaruszalna, a ograniczenia innych praw i wolności muszą spełniać warunki z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz przejść test proporcjonalności. Istnieje też rdzeń praw, którego nie wolno naruszać nawet w stanach nadzwyczajnych. Poznając te reguły z naszego artykułu, lepiej zrozumiesz, gdzie przebiega granica między dopuszczalnym ograniczeniem a ingerencją, na którą prawo się nie zgadza.